afkortingen bronnen verantwoording sitemap mail




Overzichten: terug naar het overzichten menu

Ernstige scheepvaart-incidenten en water-ongevallen

Overzicht van ernstige scheepvaart-incidenten en water-ongevallen sinds 1945.

Deze lijst is niet volledig. Mail ons als u denkt over juiste of aanvullende informatie te beschikken: editor@zero-meridean.nl

 

 

16 augustus 1945: Vuurwerk explosie, Rotterdam - 5 doden, 100 gewonden

Tijdens de eerste na-oorlogse vlootdagen explodeert een vuurwerkopslag aan boord van de Engelse torpedobootjager HMS Onslow. Vuurpijlen schieten het publiek in, waar paniek uitbreekt. 5 mensen komen om het leven, 100 raken gewond. Ook een onbekend aantal Britse zeelui aan boord van de Onslow overlijden.

categorie: incident (grip 1/2)   |   aard: explosie   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
bronnen: Leeuwarder Courant

 

 

29 mei 1946: Vissersschepen lopen op zeemijn, Veersche Gat - 7 doden

Rond 5 uur in de ochtend van woensdag 29 mei 1946 lopen 2 visserschepen uit Arnemuiden, de ARM1 en de ARM3, in het Veersche Gat op zeemijnen. 7 bemanningsleden van de schepen komen om het leven.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: explosie   |   object: schip   |   oorzaak:
bronnen: Leeuwarder Courant

 

 

16 juni 1946: Schip loopt op mijn, Noordzee, west van Westkapelle - 12 doden

Het 152 meter lange stoomschip Meerkerk meet 7995 bruto ton en is met een bemanning van 91 koppen onderweg van Rotterdam naar Sydney. Het zal eerst nog Antwerpen aandoen en ligt daarom op zondag 16 juni 1946 rond 2.15 uur bij de Midden Steenbanken ter hoogte van Westkapelle op een loods te wachten als het schip afdrijft en in een gebied terecht komt dat - zo kort na de oorlog - nog niet gezuiverd is van zeemijnen. Het schip wordt getroffen door een mijn tussen ruim 4 en 5. Een aantal opvarenenden springen in paniek overboord, ondanks het bevel dat niet te doen.
12 mensen, waarvan 2 Nederlandse bemanningsleden, komen daarbij om. De overige 79 (voornamelijk Aziatische) bemanningsleden kunnen worden gered.

categorie: ramp (grip 3/4)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: besturings- of bedieningsfout
lees meer...
bronnen: krantenarchief Leeuwarder courant, Koninklijke Bibliotheek

 

 

21 januari 1949: Explosie op kantoorark, Amsterdam - 5 doden, 2 gewonden

Op de werf van de Amsterdamse Droogdok Maatschappij in Amsterdam Noord is het Rotterdamse bergingsbedrijf van den Akker bezig met het boven water halen van het in de oorlog tot zinken gebrachte droogdok 5, de Hendrik. Op 21 januari 1949 rond 8.30 uur explodeert de kantoor-ark van het bergingsbedrijf. 5 werknemers van het bedrijf komen om het leven, 2 anderen raken gewond. Bij de bergingswerkzaamheden werden explosieven gebruikt voor het onder water opruimen van resten staal, maar die zouden niet in de ark zijn opgeslagen. Mogelijk heeft een kachel benedendeks de explosie veroorzaakt.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: explosie   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
bronnen: Archief Utrechts Nieuwsblad

 

 

12 februari 1950: Scheepsramp Karhula, Noordzee, west van Den Helder - 11 doden

Het 2214 ton metende Finse stoomschip S.S. Karhula van de rederij R. Nordstrom & Co is met een lading cellulose in balen op weg van het Finse Hangö naar Port Saint Louis, gelegen aan de monding van de Rhône. Er zijn 29 mensen aan boord, waaronder 3 verstekelingen.
Rond 1.30 uur op zondag 21 februari 1950 raakt het schip noordwest van Texel lek en maakt slagzij. Ondanks voortdurend pompen zuigen de balen pulp het water op, waardoor het schip steeds meer slagzij maakt. Om 6.10 uur zendt het schip een SOS uit: "s.s. Karhula S.O.S. in distress position Texel North 60 degrees East 10 seamiles drifting ashore 40 degrees"
Het SOS-bericht wordt door Scheveningen Radio opgepikt en de reddingboot Dorus Rijkers uit Den Helder wordt gealarmeerd, alsmede de sleper Holland van rederij Doeksen uit Terschelling. Om 7.35 uur geeft de Karhula in een 2e SOS-bericht door dat de bemanning het schip in de reddingboot gaat verlaten. Rond 8.15 uur zinkt de Karhula. 4 bemanningsleden weten in de reddingboot te komen, de overige opvarenden komen in het water terecht. De 4 man in de reddingboot slagen erin 14 mensen uit zee te halen.
Bij daglicht, rond 8.30 uur, gaat een Mitchell verkenningsvliegtuig van de basis Valkenburg van de Marine LuchtvaartDienst op zoek naar het schip. Om 9.15 uur vindt de Mitchell de wrakstukken van de Karhula op de positie 52°59'40"N, 04°15'00"O, bij de Haaksgronden ten westen van Den Helder. De Dorus Rijkers bereikt deze positie tegen 10.30 uur en neemt de drenkelingen uit de reddingboot aan boord. De reddingboot zoekt tot 11.45 uur tussen de wrakstukken naar overlevenden, maar keert uiteindelijk met 18 geredden om 14.15 in Den Helder terug.
10 bemanningsleden en 1 verstekeling komen om.
Welke schakels braken:
Toen het schip water maakte werd dat opgezogen door de lading cellulose. De balen zwollen op, waardoor de dekluiken openbarstten en het schip steeds meer water binnenkreeg. De oorzaak van het lek is onbekend.
Door de slagzij konden de 2 reddingboten aan de stuurboordkant niet meer gebruikt worden. Slechts 4 bemanningsleden slaagden erin met de enige reddingboot aan bakboordzijde het schip te verlaten. De overige opvarenden moesten in zee springen.

categorie: ramp (grip 3/4)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: mechanisch falen of slijtage
zie ook http://www.dorusrijkers.nl/mrb/diensten/dienst.php?dienst_nr=187

 

 

9 februari 1951: Oliebrand, Vlaardingen - 5 doden, 2 gewonden

In de Koningin Wilhelminahaven in Vlaardingen raakt een sleepboot in brand. Brandende olie loopt uit het schip in de haven en vormt een brandende olieplas op het water. Een manschappenwagen van de Vlaardingse brandweer raakt bij het uitrukken van de weg en komt in de brandende olieplas terecht. 5 brandweerlieden komen om.

categorie: grootschalig incident (grip 2/3/4)   |   aard: brand   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend

 

 

15 januari 1952: Scheepsramp IJmuiden 31, Noordzee, west van Stavanger (Noorwegen) - 14 doden

De 326 ton metende motortrawler IJmuiden 31 "Alkmaar" van de visserijmaatschappij Petten, is sinds maandagavond 14 januari 1952 op de 59e breedtegraad ten westen van het Noorse Stavanger aan het vissen. Sinds zondag 13 januari, toen het schip voor reparaties in Stavanger lag, waren de weersomstandigheden voor de noordelijke Noordzee aan het verslechteren: Er werd orkaankracht voorspelt. In het visgebied ten westen van Stavanger varen ook ander IJmuider trawlers, die op dinsdagochtend 15 januari besluiten het vissen te staken. Rond 11 uur is er voor het laatst radiocontact met de IJmuiden 31. Van het schip en haar 14-koppige bemanning wordt niets meer teruggevonden.
In dezelfde storm vergaat ook het Nederlandse kolenschip Seaham ten oosten van het Engelse Lowestoft, waarbij 3 opvarenden om het leven komen.
Welke schakels braken:
De Alkmaar was voor een zeer lage prijs overgenomen van een Noorse reder, die het schip kennelijk liever kwijt was. Oud-bemanningsleden klaagden dat het schip snel slagzij maakte. Het zwaartepunt van het in 1933 gebouwde schip zou te hoog liggen, waar ook na enkele verbouwingen weinig verbetering in kwam.

categorie: ramp buiten nederland   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
zie ook http://www.scheveningen-nu.nl/yabbse/index.php?topic=1274.0
bronnen: archief Leeuwarder Courant, kombuispraat.com

 

 

5 januari 1954: Aanvaring sleepboot Argus, Rotterdam - 6 doden

De sleepboot Argus wordt op 5 januari 1954 tegen middernacht bij het manoeuvreren op de Nieuw Maas ter hoogte van de Heyse haven aangevaren door het Duitse zeeschip Damascus. De sleepboot slaat om. De 5 bemanningsleden en de havenloods die de Argus net aan boord had genomen, komen om het leven.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
bronnen: Archief Utrechts Nieuwsblad

 

 

7 oktober 1954: Vissersschepen vergaan in zware storm, Noordzee, noordwest van Den Helder - 12 doden

Na een zware noordwester storm in de nacht van woensdag 6 op donderdag 7 oktober 1954 keert de Urker kotter UK-174 Hendrika niet in de haven van Urk terug terug van de visvangst op de Noordzee. Het laatste radio contact was toen de kotter op 30 mijl ten noordwesten van Den Helder aan het vissen was. Ook de Helderse HD-8 "De Jonge Jochem" wordt na de storm ten noordwesten van Den Helder vermist. Beide schepen hadden 5 opvarenden aan boord. In de weken daarop doet de Urker vissersvloot verschillende zoekacties in het gebied ten noordwesten van Den Helder, die worden bemoeilijkt door de aanhoudend slechte weersomstandigheden. Van de vermiste schepen en hun bemanning wordt niets meer teruggevonden.
In de storm komen nog 2 Nederlandse zeelieden om het leven: De schipper van de UK-60 slaat overboord en de bootsman van de Rijnstroom wordt verpletterd door schuivende lading.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
bronnen: archief Leeuwarder Courant

 

 

27 november 1954: Scheepsramp Carpo, Het Kanaal, zuidwest van Lizard (UK) - 11 doden

Het 494 ton metende motorschip Carpo van de Maatschappij Zeeland is in de nacht van 27 november 1954 met bemanning van 11 koppen en een lading antraciet onderweg van het Engelse Swansea naar Amsterdam. Het is die nacht zeer zwaar weer ten zuiden van Engeland. Er vergaan verschillende schepen in het zeegebied ten zuiden van Lands End, Cornwall. Een Liberiaans schip ziet die nacht ten zuidwesten van Lizard een schip zinken, maar kan geen hulppoging ondernemen in de woeste zee. Het zinkende schip kan niet geïdentificeerd worden. Het duurt nog 2 dagen voordat duidelijk is dat daar de Carpo is vergaan. 2 opvarenden van de Carpo worden later door een reddingboot in zee aangetroffen, van de overigen wordt niets meer teruggevonden.

categorie: ramp buiten nederland   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
zie ook http://www.kombuispraat.com/viewtopic.php?f=1&t=1543&p=127706&hilit=carpo
bronnen: archief Leeuwarder Courant

 

 

29 november 1954: Scheepsramp Westward Ho, Ierse Zee, noordwest van Millom (UK) - 11 doden

In het weekend van vrijdag 26 tot maandag 29 november 1954 woedt een zeer zware storm in het zeegebied ten westen en zuidwesten van Engeland. De Groninger coaster Westward Ho van 510 ton vertrekt met 11 opvarenden(waaronder de echtgenote en het zoontje van de machinist) die 29e november uit het west-Engelse Millom naar Antwerpen met een lading ijzer.
Dagenlang wordt taal noch teken van de Westward Ho vernomen, totdat er delen van een reddingsloep en wrakstukken van de Westward Ho aanspoelen op het strand van Drigg, ten noorden van Millom. Van het schip en haar bemanning wordt verder niets meer teruggevonden.
In hetzelfde stormweekend vergaan meerdere schepen in dit zeegebied, waaronder de Nederlandse Carpo, die met 11 man vergaat voor de kust van Cornwal.

categorie: ramp buiten nederland   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
zie ook http://www.kombuispraat.com/viewtopic.php?f=1&t=1543&p=127706&hilit=carpo
bronnen: kombuispraat.com

 

 

7 januari 1958: Kustvaarder Capella vergaat, Noordzee, west van Texel - 7 doden

De 500 bruto ton metende kustvaarder Capella van de Groningse rederij Rusthoven is met een lading suiker onderweg van het Poolse Gdynia naar Londen als het schip om 5.10 uur in de vroege ochtend van 7 januari 1957 in zware storm melding maakt van slagzij. Het schip vaart dan op 10 mijl ten noordoosten van het lichtschip Texel, west van het Texelse De Cocksdorp, en heeft een bemanning van 9 koppen. Diverse schepen, reddingboten en vliegtuigen van de Koninklijke Marine gaan op zoek naar de Capella, maar behalve wrakhout en een sloep wordt van het schip niets gevonden. De sleepboot Holland kan in het wrakhout 2 lijken bergen; van de overige 7 opvarenden wordt niets meer teruggevonden.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
zie ook http://wrakkenmuseum.nl/capella
bronnen: Archief Utrechts Nieuwsblad, Archief Leeuwarder Courant

 

 

20 januari 1960: Kustvaarder Bermuda vergaat, Noordzee, west van Hoek van Holland - 5 doden

De kustvaarder Bermuda is met een lading gerst onderweg van het Engelse Kingslynn naar Antwerpen als, in zware storm, de machinekamer onder water loopt. De Bermuda krijgt hulp van de sleepboot Gele Zee, die het schip naar het 6 mijl verderop gelegen Hoek van Holland gaat slepen. Op 4 mijl uit de kust van Hoek slaat de Bermuda plotseling om. De 5 bemanningsleden staan in de kleine stuurhut en zien geen kans overboord te springen. Geen van opvarenden wordt teruggevonden.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
bronnen: archief Leeuwarder Courant

 

 

18 november 1960: Scheepsramp Lake Fithian, Hooghly rivier, Calcutta, India - 12 NL- doden, totaal 17 doden

De cutterzuiger Lake Fithian van de Amsterdamse BallastMaatschappij is sinds februari 1959 bezig met het uitbaggeren van de Hooghly rivier, 50 kilometer buiten Calcutta. De Hooghly rivier is een getijrivier, waar bij vloed een minivloedgolf, een Tidal Bore, tegen de rivierstroming in gaat. De 2200 ton metende Lake Fithian is in 1919 als vrachtschip gebouwd in Wisconsin,USA en in 1929 omgebouwd tot cutterzuiger. De zuiger heeft een bemanning van 19 Nederlanders en 31 Indiërs.
Op vrijdagavond 18 november 1960 is het baggerwerk gestopt om reparaties uit te voeren. Het schip is met zijn spudpal en zijdraden verankerd. De bemanning is benedendeks aan het kaarten.
Rond 20.30 uur lokale tijd ziet de cutterbaas aan dek dat de Lake Fithian zich verplaatst. Hij probeert de bakboordkabel met een lier aan te trekken, maar de kabel slipt door. Het schip zwaait om de studpaal en komt dwars op de stroom te liggen. De wachtsman probeert de cutterladder neer te laten om meer stabiliteit te krijgen, maar tevergeefs. Het schip kapseist vrijwel direct.
12 Nederlandse en 5 Indiase bemanningsleden komen om in het donkere, kolkende water van de Hooghly.
Het wrak kan pas 3 maanden later in delen geborgen worden door het bergingsschip "Help" van Wijsmuller.
Welke schakels braken:
De Lake Fithian was oud en deed al 2 jaar onafgebroken dienst in de sterke stromen van de Hooghly, in een heet en vochtig klimaat. De bakboorddraad slipte omdat de rem en het aandrijfwerk van de lier de kabeltrommel niet meer aangrepen. Doordat de zijkabel het schip niet meer op zijn plaats kon houden, werd het schip speelbal in de sterke stromingen van Hooghly tijdens een Tidal Bore. Waarschijnlijk sloegen de stoomketels los van hun stoelen, waardoor het schip zeer snel kapseisde.
Vreemd:
Het waren andere tijden in 1960. Er werd geen diepgaand onderzoek naar de oorzaak ingesteld; men had alle vertrouwen in het eigen onderzoek van de Amsterdamse BallastMaatschappij. Dat de Lake Fithian oud en goed verzekerd was, terwijl zijn collega-cutterzuiger op deze klus, de Queen of Holland, gloednieuw was, zou een reden zijn geweest om de Lake Fithian in het gevaarlijkste deel van de Hooghly te laten werken.

categorie: ramp buiten nederland   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: mechanisch falen of slijtage
lees meer...
bronnen: www.archiefleeuwardercourant.nl

 

 

5 april 1961: Gaslek op tanker Mathieson, Rotterdam - 7 doden, 30 gewonden

Op de Liberiaanse tanker "Mathieson" ontstaat een lek in de CO2 blusgas-installatie van de machinekamer. Daar zijn op dat moment 40 mensen van de Rotterdamse Droogdok Maatschappij en de scheepsbemanning aan het werk. Het ontsnappende koolzuurgas verdringt de zuurstof in de machinekamer. Het reukloze gas wordt niet direct opgemerkt. 7 mensen komen om, 30 kunnen bewusteloos uit de machinekamer gehaald worden.

categorie: grootschalig incident (grip 2/3/4)   |   aard: ongeval met gevaarlijke stof   |   object: schip   |   oorzaak: chemische reactie of vorming van explosieve/brandbare dampen

 

 

16 december 1962: Scheepsramp Nautilus, Noordzee, west van Texel - 23 doden

Op 16 december 1962 staat er een zware westerstorm op de Noordzee. Het Duitse stoomschip Nautilus is met 4000 ton kolen onderweg van het Engelse Middlesborough naar Delfzijl. Het schip meet 3171 bruto ton en dateert uit 1922. Het schip is oud en versleten. Kapitein Schupke maakt zijn laatste zeereis voor zijn pensioen. De Nautilus heeft een 3-cilinder stoommachine waar 235PK uit te persen zijn, waarmee ruim 10 knopen vaart gemaakt kan worden.
Als het schip tegen 6.15 uur op 15 mijl ten noordwesten van het lichtschip Texel vaart, 40 kilometer ten westen van Texel, slaan golven van 7 tot 8 meter hoog een luik stuk. Het zeewater loopt de ruimen in. De kapitein laat een SOS verzenden, noodseinen afvuren en de reddingboten strijken. Maar slechts 2 reddingboten komen heel in het water, de andere gaan in de hoge golven verloren. De 24-koppige bemanning komt in zee terecht.
Op de noodsignalen schieten schepen uit de omgeving te hulp. De Duitse coaster Gretchen von Allwörden is tegen 11 uur als eerste op de aangegeven positie 53 07.23N, 4 12.10E. De Nautilus is dan al gezonken, er drijft alleen nog wrakhout rond. Temidden van het wrakhout kan de Gretchen von Allwörden 2 bemanningsleden in zwemvesten lokaliseren. Matroos Lenhard Frei kan uit het water worden gehaald, maar de ander verdwijnt uit het zicht. De matroos heeft dan meer dan 5 uur in zee gedreven, maar overleeft als enige de ramp.
De reddingsboot Prins Hendrik uit Den Helder kan 13 lichamen uit zee bergen, de kustvaarder Banka vindt 4 lichamen. 6 opvarenden worden nooit meer gevonden.
Op het strand van Texel spoelen later de 2 geheel versplinterde reddingsboten van de Nautilus aan als getuigenis van de scheepsramp.

categorie: ramp (grip 3/4)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
zie ook http://www.wrecksite.eu/wreck.aspx?3669
bronnen: archief Leeuwarder Courant, archief Utrechts Nieuwsblad

 

 

25 februari 1963: Scheepsbrand Miraflores, Westerschelde bij Bath - 7 doden

De Panamese tanker Miraflores, met een Italiaanse bemanning en 30.000 liter ruwe olie op weg naar Antwerpen, wordt in het Nauw van Bath geramd door het Britse ertsschip Abadesa en raakt in brand. 30 bemanningsleden springen overboord en kunnen worden gered. 7 bemanningsleden kunnen niet op tijd aan de vuurzee ontsnappen en komen aan boord om het leven.
De Miraflores is door de sterke stroming in het Nauw van Bath uit zijn koers gelopen en dwars op de vaarweg van de Abadesa komen te liggen.
Op 14 februari 1963 vond op ongeveer dezelfde plek al een scheepsbotsing plaats tussen de Finse Alca en de Zweedse Avaforst, waarbij de Fin in brand raakte. Bij deze botsing vielen geen slachtoffers.

categorie: grootschalig incident (grip 2/3/4)   |   aard: brand   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
bronnen: Archief Leeuwarder Courant

 

 

15 juni 1965: Scheepsbrand Ronastar, Botlek - 16 doden

De Noorse olietanker Ronastar lag op de Verolme Tanker Cleaning werf in het Rotterdamse Botlekgebied om de tanks te laten reinigen. Een smerig en gevaarlijk karwei dat vaak werd overgelaten aan clandestiene werklui die via koppelbazen werden ingehuurd. Voordat begonnen kan worden met het schoonschrapen van de olietanks moet eerst worden gemeten of deze tanks gasvrij zijn. Desondanks vonden er toch tijdens het schoonmaken 2 zware explosies plaats in het middendeel van het 200 meter lange schip. Er brak onmiddellijk een hevige brand uit, die vanwege het explosiegevaar slechts op afstand geblust kon worden. Uiteindelijk brak het schip doormidden en zonk gedeeltelijk. Het duurde geruime tijd voordat in het oververhitte schip de lichamen van 16 schoonmakers werden aangetroffen.
Welke schakels braken?
De oorzaak van de explosies is nooit duidelijk geworden.
En nu?
Een grondige gasmeting is nog altijd de enige manier om er zeker van te zijn dat er geen explosiegevaar is. Toch vinden er regelmatig explosies plaats in lege of halflege tanks doordat er werkzaamheden worden uitgevoerd zonder dat er grondig onderzocht is of er explosieve mengsels aanwezig zijn.

categorie: ramp (grip 3/4)   |   aard: explosie   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
lees meer...
bronnen: Grote branden in de lage landen, Jan Broekman. © 1985 Kon. Vermande ISBN 90 6040 767 9

 

 

8 december 1966: Vissersschip SCH225 vergaat, Noordzee, noordwest van Terschelling - 6 doden

De Scheveningen 225 Willem Senior slaat op 8 december 1966 op volle zee, 40 mijl ten noordwesten van Terschelling, om. Het wordt ondersteboven aangetroffen door de Katwijk 24. De 6 opvarenden komen om het leven.
Een zusterschip van de Willem Senior is in 1965 omgeslagen. Beide schepen zijn in 1963 gebouwd. Waarschijnlijk hadden ze een probleem met de stabiliteit, maar het zou ook kunnen dat de Willem Senior in dichte mist is overvaren.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
zie ook http://www.wrecksite.eu/wreck.aspx?1132
bronnen: scheveningen-haven.nl, Archief Utrechts Nieuwsblad

 

 

23 februari 1967: Vissersschip UK223 vergaat, Noordzee, noordwest van Den Helder - 5 doden

In de middag van 23 februari 1967 vergaat de Urker kotter UK223 Maartje met zijn bemanning van 5 koppen in een zware storm. Het schip is onderweg van de visgronden op de Noordzee naar de thuishaven in Urk als het bij het Molengat ten noordwesten van Den Helder uit het zicht van omringende vissersschepen raakt.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
bronnen: Archief Leeuwarder Courant

 

 

12 juni 1967: Munitieschip ontploft, Utrecht - 2 doden, 147 gewonden

Militairen van de MunitieRenovatie Compagnie zijn in de Kernhaven in het Utrechtse industriegebied Lage Weide bezig met het overladen van kisten met afgekeurde, maar scherpe, munitie van een vrachtwagen naar RijksVaartuig 36. De afgekeurde munitie lag opgeslagen in het Fort Rhijnauwen en zal met RijksVaartuig 36 worden overgebracht naar Zierikzee. Vandaaruit zullen de kisten in de Noordzee tot ontploffing worden gebracht.
Rond 13.15 uur, als er 40 ton munitie in het schip is geladen, breekt er onderdeks brand uit in de munitiekisten. De 11 militairen proberen eerst de brand te blussen, maar als dat niet lukt, maken ze zich snel uit de voeten. Korte tijd later volgt een enorme explosie.
Een visser en een werknemer in de naastgelegen Philips lasstavenfabriek komen om het leven als ze worden getroffen door rondvliegende stukken staal. 142 mensen raken gewond, waarvan 33 ernstig. Van het RijksVaartuig en de loskade blijven alleen brokstukken over. Ook de Philips fabriek raakt zeer zwaar beschadigd. In de verre omtrek sneuvelen ruiten en scheuren muren. Onontplofte granaten liggen in een groot gebied in en rond de Kernhaven. Zelfs in 2009 wordt bij baggerwerkzaamheden nog onontplofte munitie gevonden.
Waarom de munitie in brand kon vliegen is nooit bekend geworden. Getuigen beweren dat de militairen tijdens het overladen gerookt zouden hebben, maar de betrokken militairen hebben dat ontkend.

categorie: grootschalig incident (grip 2/3/4)   |   aard: explosie   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
bronnen: Archief Utrechts Nieuwsblad

 

 

20 oktober 1967: Vissersschip UK154 vergaat, Noordzee, noord van Borkum - 5 doden

In een zware storm vergaat de Urker kotter UK154 Vigilate Deo Vidente op de Noordzee ten noorden van Borkum. De 5 opvarenen komen om het leven.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
bronnen: Archief Leeuwarder Courant

 

 

23 januari 1968: Vissersschip UK91 vergaat, Noordzee, noord van Terschelling - 5 doden

Op de Noordzee ten noorden van Terschelling vergaat de Urker kotter UK91 Jonge Albert in een zware storm. De 5 opvarenden komen om het leven.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel

 

 

12 juli 1968: Explosie Agua Clara, Schiedam - 6 doden, 12 gewonden

De Panamese olietanker Agua Clara ligt voor schoonmaak werkzaamheden aan de wal van de NV Tanker Cleaning in Schiedam. De tanks moeten door classificeerders worden ontdaan van de aangekoekte olieresten, een smerig en gevaarlijk werk.
Rond 5 uur in de ochtend vindt een zware explosie plaats in bakboord wingtank 4. De explosie slaat een gat van 40 bij 15 meter in de romp. Het schip loopt direct vol water, zodat er geen brand uitbreekt. Gebouwen in de directe omgeving raken zwaar beschadigd.
6 classificeerders komen om het leven. 12 anderen raken gewond, waarvan 7 ernstig.
De olietanks zijn weliswaar ontgast, maar bij het wegscheppen van de olieresten in emmers komen er toch brandbare gassen vrij in de benauwde ruimtes. Er wordt niet continue op gasdichtheid gemeten, en hoewel blowers schone lucht in de tanks blazen, kan de concentratie explosief gas toch boven de gevarengrens uitkomen.
Die nacht loopt het schoonmaakwerk in de bakboord wingtanks achter op schema, zodat tegen 5 uur een extra ploeg classificeerders afdaalt in wingtank 4. Er wordt ook extra verlichting aangereikt. Waarschijnlijk is daarbij een kabel stukgeschuurd tegen een balk, waarna vonken voor de explosie hebben gezorgd.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: explosie   |   object: schip   |   oorzaak: electrisch mankement, kortsluiting
bronnen: Archief Leeuwarder Courant, De Waarheid (scan KB.nl)

 

 

12 december 1968: Explosie olietanker Diana, Amsterdam - 13 doden, 2 gewonden

De olietanker Diana ligt op de avond van 12 december aan de loswal van de Mobil Oil raffinaderij in het westelijk havengebied van Amsterdam. Door onbekende oorzaak vinden er zware explosies plaats, waarna het schip al snel van voor tot achter in brand staat.
Tijdens de explosie zijn er 50 mensen aan boord. Een groep bemanningsleden raakt op het achterschip ingesloten door het vuur: Sommigen weten via de trossen de wallekant te bereiken maar anderen komen in het donkere en ijskoude water van de Australiëhaven terecht. 14 van hen kunnen door personeel van de raffinaderij op de kant worden geholpen, maar 13 mensen komen in het water om het leven.
Welke schakels braken:
De oorzaak van de explosies is nooit duidelijk geworden.
Vreemd ?
Op de in 1965 gebouwde Diana had zich ook in 1966 al een explosie aan boord voorgedaan toen het schip buiten Hoek van Holland op een ander schip was gebotst. Daarbij kwamen 2 opvarenden om. De reparatie duurde 5 maanden.

categorie: ramp (grip 3/4)   |   aard: explosie   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
bronnen: jaarverslag gemeente amsterdam 1968, Archief Leeuwarder Courant

 

 

12 april 1969: Vissersschip UK204 vergaat, IJsselmeer, noordwest van Urk - 5 doden

De Urker kotter UK204 Johanna is bijna in de veilige haven van Urk, als het op 12 april 1969 rond 16 uur op het IJsselmeer in zwaar weer terecht komt. In hevige regenbuien komen windstoten van orkaankracht voor. Het schip vergaat in 4 meter diep water, 10 kilometer ten noordwesten van Urk. De 5 opvarenden komen om het leven.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
bronnen: Archief Leeuwarder Courant

 

 

15 juli 1969: Autobus rijdt in de Maas, Dinant, Belgie - 21 doden

Het Eindhovens Vacantie Comitee organiseert in de zomer van 1969 samen met reis- en toruingcarbedrijf Arnold van Dijk een 3-daagse reis door de Belgische Ardennen. Op de eerste dag van de reis, dinsdag 15 juli 1969, komt de DAFbus met 23 vakantiegangers, een reisleidster en de chauffeur, rond 13.20 uur vanuit Luik Dinant binnenrijden via de steile Rue Saint Jacques. Die weg heeft een hellingpercentage van 8% en overal langs de weg staan borden - in het frans - om de automobilisten aan te manen om op de motor te remmen. Maar de bus gaat steeds harder rijden op de smalle, bochtige weg. De chauffeur roept in paniek dat de remmen het niet meer doen. In volle vaart davert de bus 2 kruisingen over en rijdt dan dwars door het hekwerk de Maas in.
De bus heeft een kapot voorruit en loopt direct vol water. De nooddeuren en de noodluiken in het dak zijn niet direct te openen tegen de druk van het sterkstromende water in. Slechts 4 inzittenden weten uit het wrak te ontsnappen. Als brandweerduikers tegen 13.30 uur de dakluiken hebben geopend, kunnen ze 19 inzittenden naar de kant brengen. Maar de reanimatie-pogingen zijn te laat. 2 passagiers worden pas later op de dag buiten de bus op de bodem van de Maas gevonden. 21 mensen komen om het leven.
Welke schakels braken:
De DAFbus was 13 jaar oud, maar in goede staat. de chauffeur had aan het begin van de helling niet teruggeschakeld, waardoor hij constant moest bijremmen. Waarschijnlijk was de franse waarschuwingstekst op de borden voor hem niet te begrijpen. Het remsysteem werkte op oliedruk en zette door oververhitting uit. De olie kon toen uit het systeem weglekken, waardoor de bus alle remvermogen verloor. De bus had toen al te veel snelheid om nog terug te kunnen schakelen, en de handrem was er niet op berekend om de snelrijdende bus op de helling af te remmen.
De chauffeur probeerde de bus nog tegen een muur tot staan te brengen, maar dat mislukte.
En nu ?
Zware bussen en vrachtwagens zijn nog altijd kwetsbaar op steile hellingen, ook al zijn de remsystemen tegenwoordig hydraulisch en is de handrem electrisch bekrachtigd. Na heel veel ongelukken zijn nu op veel risicovolle afdalingen grindbakken langs de weg aangebracht, waar de chauffeur zijn wagen in kan sturen als de remmen het niet meer doen. Het grind remt de wagen sterk af zonder iets te beschadigen.
Maar in Nederland kennen we die voorziening niet, en komen dergelijke ongelukken in het Limburgse heuvelland af en toe voor: Op 26 juni 2004 crashde een vrachtauto met staalplaten in een supermarkt aan het eind van een helling in Kerkrade, waarbij 3 mensen omkwamen.

categorie: ramp buiten nederland   |   aard: crash   |   object: vrachtwagen/bus   |   oorzaak: besturings- of bedieningsfout
lees meer...
bronnen: Eindhovens Dagblad, Archief Leeuwarder Courant

 

 

10 februari 1971: Brand op logementsschip, Rotterdam - 8 doden, 11 gewonden

Op de werf van de Rotterdamse Droogdok Maatschappij RDM breekt brand uit op het logementsschip Jan Elshout. Op het schip is 43 man personeel van de Hollandse SignaalapparatenFabriek ingekwartierd, die op werf onderhoudwerk aan marineschepen uitvoeren. De Jan Elshout is een gehuurd cruiseschip.
Het schip staat in korte tijd van voor tot achter in brand. Een deel van de opvarenden kan via de loopplank het schip verlaten, anderem moeten via de meerkabels op de wal klauteren. 8 mensen kunnen niet op tijd wegkomen en komen om in de vlammen, 11 mensen raken gewond.

categorie: grootschalig incident (grip 2/3/4)   |   aard: brand   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
bronnen: archief Leeuwarder Courant

 

 

19 april 1975: Brand rijnschip Prinses Irene, Keulen, Duitsland - 20 doden

Om 2.45 uur in de vroege ochtend van zaterdag 19 april 1975 ontstaat benedendeks brand in het rijnschip Prinses Irene, dat met 92 passagiers en 13 bemanningsleden een cruise maakt vanuit Arnhem. De Prinses Irene ligt dan afgemeerd aan de kade in Keulen en zal die ochtend de terugreis naar Arnhem gaan maken. De cruise is georganiseerd door de Zonnebloem. Aan boord zijn voornamelijk gehandicapte en zieke bejaarden en hun begeleiders. 19 passagiers kunnen niet op tijd uit het schip komen. Een 20ste slachtoffer overlijdt later in het ziekenhuis.
De brand is vermoedelijk ontstaan door roken in bed. Het schip zonk tijdens de bluswerkzaamheden.

categorie: ramp buiten nederland   |   aard: brand   |   object: schip   |   oorzaak: oververhitting of warmte-aanstraling
bronnen: archief leeuwarder courant

 

 

30 september 1979: Brand op tjalk, Volendam - 5 doden

In nacht van zondag 30 september 1979 breekt benedendeks brand uit op een tjalk die in de haven van Volendam ligt afgemeerd. In de tjalk liggen 10 mannen te slapen. Er is maar één uitgang naar buiten. 5 opvarenden kunnen op tijd wegkomen, 5 anderen komen om.

categorie: incident (grip 1/2)   |   aard: brand   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
bronnen: archief Leeuwarder Courant

 

 

5 oktober 1980: Aanvaring met veerboot, Dordrecht - 7 doden, 2 gewonden

De veerboot Adri van de rederij Vos uit Kinderdijk onderhoudt de fiets- en voetgangers verbinding over de Oude Maas tussen Dordrecht en Zwijndrecht. Op zondag 5 oktober 1980 rond 16.45 uur, als de veerboot midden op de 250 meter brede rivier op weg is naar Zwijndrecht, wordt de Adri geramd door de 1700 ton metende binnenvaarttanker Innovatie uit Rotterdam. De Adri slaat om en komt ondersteboven midden in de rivier te drijven. Een aantal passagiers komt in het water terecht. Sommigen kunnen zwemmend de wal bereiken of worden direct door nabije schepen uit het water gehaald. In de omgeslagen Adri zitten 7 mensen in de kajuit opgesloten. Twee langs de wal liggende binnenvaartschepen maken snel los en slagen erin de Adri tussen hen in te klemmen en een slag terug te kantelen. Ze nemen de boot mee naar de Dortse kant, waar brandweerduikers de slachtoffers in de kajuit kunnen bevrijden. 7 passagiers van de Adrie overlijden. 2 van hen worden pas na enige dagen in de rivier teruggevonden. 19 opvarenden raken gewond, waarvan 2 ernstig.
De oorzaak van de botsing is onbekend. De veerboot had voorrang moeten verlenen aan het doorgaande scheepvaartverkeer.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: botsing   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
bronnen: archief Leeuwarder Courant

 

 

24 juni 1981: Explosie Agios Ioannis, Botlek - 6 doden, 3 gewonden

De Griekse Agios Ioannis is een zogenaamd OBO(Ore, Bulk, Oil)-schip, een combinatie van tanker en bulkcarrier. Het schip ligt in het Calandkanaal zijn bulklading erts over te laden als bakboord zijtank 6, gevuld met olie-slop, explodeert. 6 Engelse werklieden komen om, 2 van hen en een havenarbeider raken zwaar gewond.
De inert-gas installatie van het schip had niet gewerkt, zo constateerde de Rotterdamse rivierpolitie in hun onderzoek naar de oorzaak van de explosie:
Het insert-gas systeem moet de olietanks met een inert gas vullen, zodat er zich geen explosief gasmengsel kan vormen, maar in de machinekamer vond de politie een aantekening dat een belangrijk onderdeel van het systeem nog geleverd en gemonteerd moest worden.
Er was geen vergunning om in de haven werkzaamheden uit te voeren, en er was ook geen gas-vrij certificaat voor de olietanks. Toch is de Engelse werkploeg met laswerk begonnen, waarbij het gasmengsel in tank 6 op het achterschip tot ontploffing kwam. De explosie was zo krachtig dat er een scheur van 60 meter in het achterschip ontstond, waardoor het schip onherstelbaar beschadigd raakte. Een loodzware lastrafo werd een kilometer verderop teruggevonden.
De kapitein en zijn officieren werden aangehouden. Hen werd dood door schuld ten laste gelegd, maar zijn niet veroordeeld.

categorie: grootschalig incident (grip 2/3/4)   |   aard: explosie   |   object: schip   |   oorzaak: achterstallig of gebrekkig onderhoud
lees meer...
zie ook http://www.worldshipsocietyrotterdam.nl/bijdragen/Member/Artikel/Salto-Mortale.pdf
bronnen: www.kustvaartforum.com. Met dank aan de heer Krabbendam voor de aanvullende informatie.

 

 

15 februari 1989: Scheepsramp tanker Maassluis, Skikda, Algerije - 27 doden

Op 14 februari 1989 bereikte de chemicaliëntanker Maassluis van rederij Nedlloyd de rede van de Algerijnse havenstad Skikda aan de Middellandse Zee. Het schip ging op korte afstand van het havenhoofd voor anker, in afwachting van het moment waarop de haven kon worden binnengevaren. In de loop van de avond wakkert de noordelijke Mistral-wind aan tot een zware storm. De windsnelheid neemt toe tot windkracht 10 en de golven bereiken hoogten tot 9 a 12 meter. Het schip wordt richting strekdam geschoven en de kapitein besluit omstreeks 23 uur met vol motorvermogen uit de buurt van de pier te komen. De wind en de golven zijn echter te sterk en rond 23.30 uur slaat het schip tegen de pier. De schroef raakt beschadigd en het schip wordt een speelbal van de elementen. Keer op keer wordt het schip tegen en op de pier gesmeten. De bemanning van 27 koppen en 2 passagiers zien geen kans het schip te verlaten. Hulp van buiten is in die weersomstandigheden onmogelijk.
Omstreeks 1.30 uur in de nacht van 15 februari loopt het kapotgebeukte schip vol water. 27 opvarenden komen om.
Welke schakels braken:
Tegen hevig natuurgeweld is weinig bestand. Het schip lag te dicht op de pier en kon niet genoeg vermogen maken om tegen wind en golven in weg te komen. Toen de schroef beschadigd raakte was het schip ten dode opgeschreven.
En nu ?
Ondanks de steeds krachtigere scheepsmotoren is een schip bij een kleine motorstoring of een stuurfout in zwaar weer al snel een speelbal van de elementen.

categorie: ramp buiten nederland   |   aard: vergaan   |   object: schip   |   oorzaak: natuurverschijnsel
bronnen: www.w8.nl/maassluis.htm, www.nedlloyd.com/past/html/1989gb.html

 

 

7 november 1994: Vissersschip FD141 Larissa overvaren, Noordzee, noord van Schiermonnikoog - 6 doden

Om 17.40 uur wordt de onder Engelse vlag varende Urker kotter FD141 Larissa in de Noordzee op 20 kilometer ten noorden van Schiermonnikoog aangevaren door de Maltezer bulkcarrier Hero. Het zicht is meer dan 5 kilometer en de zee is kalm, als de Larissa plotseling van koers verandert in de drukke vaargeul. De Hero kan de Larissa niet meer ontwijken en raakt het vissersschip net achter de brug. De Larissa zinkt direct. De Hero strijkt een paar sloepen om naar overlevenden te zoeken, maar de 6 opvarenden van de Larissa kunnen niet meer worden gered.

categorie: scheepvaart incident (grip 1/2/3)   |   aard: botsing   |   object: schip   |   oorzaak: besturings- of bedieningsfout
bronnen: Archief Leeuwarder Courant

 

 

30 januari 2007: Scheepsbrand, Velsen-noord - geen slachtoffers

Aan boord van de diepvries-trawler SCH(Scheveningen) 302 van de Scheveningse rederij Van der Zwan breekt rond 8.40 uur brand uit in de isolatie. De 143 meter lange varende visfabriek ligt voor onderhoudswerkzaamheden langs de wal van de Velserkade in zijkanaal A van het Noordzeekanaal in Velsen-Noord.
De brand gaat gepaard met een zeer zware rookontwikkeling, waarin blauwzuurgas wordt gemeten. Door de dichte rook, die richting Zaandam voert, moet de A9 en 2 N-wegen langs het kanaal worden afgesloten. Bedrijven en woonboten in het industriegebied zijn ontruimd. 2 landingsbanen van Schiphol zijn korte tijd gesloten, omdat de aanvliegroute door de rookpluim heen voert. De brand is moeilijk te blussen,want het schip dreigt te kapseizen door de grote hoeveelheden bluswater. Vanwege de interregionale bijstand van blusboten en OGS-meetploegen uit Zaanstad en Amsterdam-Amstelland wordt GRIP-3 afgekondigd.
Pas op vrijdag 2 februari kan brand meester worden gegeven en kunnen de geevacueerden terugkeren. Het nablussen duurt nog vele dagen. Uit de rook blijkt dioxine te zijn neergeslagen in de directe omgeving van het schip.
De brandweer krijgt kritiek omdat ze niet zou zijn toegerust op het blussen van scheepsbranden en het late inroepen van hulp van scheepbergings-experts. Ook was de communicatie via de rampenzender RTV NoordHolland onvoldoende omdat de brandweervoorlichters niet konden aangeven welk gebied precies ontruimd ging worden.

categorie: grootschalig incident (grip 2/3/4)   |   aard: brand   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
lees meer...

 

 

5 december 2012: Scheepsbotsing, Noordzee, west van Goeree - 6 doden, 5 vermisten

Midden op de Noordzee, ter hoogte van de Noordhinder banken, zo’n 65 kilometer west van Goeree, botsen rond 19.15 uur de auto-carrier Baltic Ace en het containerschip Corvus J tegen elkaar. Beide schepen raken zwaar beschadigd, maar de Baltic Ace maakt snel water en is zinkende. De 24 koppige bemanning verlaat het schip in de reddingboten. De weersomstandigheden zijn slecht, het is ijzig koud en er staat in het zeegebied windkracht 7 met golven tot 3 meter hoog.
Binnen een kwartier is het schip geheel onder water verdwenen.
Om 19.20 uur wordt vanuit het Kustwachtcentrum in Den Helder groot alarm geslagen. De KNRM reddingboten Antoinette uit Bresksen, Koopmansdank uit Neeltje Jans en de Zeemanshoop uit Stellendam gaan op weg naar de lokatie. Ook SAR (Search And Resque , soms ook Sea Air Resque) helicopters van de Belgische marine, de Nederlandse kustwacht en de Luchtmacht, een kustwacht verkenningsvliegtuig , een loodsboot, en 2 fregatten van de Nederlandse marine worden gealarmeerd. Ook schepen in de buurt stomen op naar de ongevalsplek.
13 opvarenden kunnen uit de reddingboten worden gehaald. 11 worden met de SAR-helicopters naar Kokszijde België, en Rotterdam gebracht. 2 bemanningsleden zijn opgepikt door de Corvus J. 11 opvarenden van de Baltic Ace zijn vermist. Tijdens zoekacties weten heli’s en schepen 6 overleden slachtoffers uit zee te bergen. Het zoeken gaat door tot de volgende dag, maar dan is de kans de vermisten nog levend aan te treffen nihil geworden.
De Baltic Ace is een "Pure Car Carrier" roll-on / roll-off schip. Het is 148 meter lang en meet 23498 BRT. Het schip is in 2007 gebouwd en vaart onder de vlag van de Bahama’s voor de Engelse rederij Ray Car Carriers. Het is rond 16 uur vertrokken uit de haven van Zeebrugge met bestemming het Finse Kotka. Het schip is net om de zandbanken voor de Belgische kust heengevaren en zet nu koers naar de noordelijke Noordzee op een koers van 38 graden. Het vaart met een snelheid zo’n 18 knopen.
Het containerschip Corvus J vaart onder Cyperiaanse vlag voor Duitse rederij Jüngerhans . hets schip is 135 meter lang en meet 8372 BRT. Het schip is in 2003 opgeleverd. Het schip is onderweg van Grangemouth in Schotland naar Antwerpen. De Corvus J steekt die 5e december de Noordzee over ter hoogte van Engelse Great Yarmouth, in een vrijwel rechte koers van 150 graden naar de Westerschelde monding, met een snelheid zo’n 15 knopen per uur.
Na de botsing blijft de Corvus J de hele nacht in het zoekgebied rondvaren op zoek naar overlevened. In de vroege ochtend van 6 december zet het schip koers naar Breskens voor herstel werkzaamheden aan de boeg.
De veiligheidsregio Rotterdam Rijnmond schaalt op tot GRIP2 en zet een SIGMA team in om de onderkoelde overlevenden te kunnen opvangen die per heli aankomen op Rotterdam airport.
De scheepsramp vindt plaats buiten de Nederlandse territoriale wateren. Een onderzoek naar de oorzaak van de botsing moet dus plaatsvinden door de landen waar de schepen geregisteerd staan, de Bahama's en Cyprus. De OnderzoeksRaad voor Veiligheid heeft beide landen hulp aangeboden bij het onderzoek.
Het ongeval lijkt sterk op de aanvaring tussen de Noorse auto-carrier Tricolor en het containerschip Kariba op 14 december 2002 in Het Kanaal. Ook toen zonk de auto-carrier, maar de bemanning kon worden gered.
De grote laadkleppen dicht bij de waterlijn maken PCC-schepen kwetsbaar bij aanvaringen, waarbij binnenstromend water zich snel over de grote dekken kan verspreiden. Het schip gaat daardoor overhellen naar de kant waar het water binnenstroomt, waardoor het nog sneller volloopt.

categorie: ramp (grip 3/4)   |   aard: botsing   |   object: schip   |   oorzaak: onbekend
bronnen: hulpverleningsforum, TV Rijnmond, knrm.nl, kustwacht.nl, marinetraffic.com,



Er zijn 36 incidenten in deze categorie.
Daarbij zijn 334 dodelijke slachtoffers te betreuren.

 




terug naar het overzichten menu

 

© 2018 zero-meridean OSP
copyleft GFDL:
Zie verantwoording
afkortingen bronnen verantwoording sitemap mail

= nieuwe pagina in een nieuw venster
= nieuwe pagina in hetzelfde venster
= andere paragraaf op deze pagina