Overzicht van incidenten:
25 juli 1980: Treinbotsing Winsum
Op 25 juli 1980 botsen in dichte mist twee DEII diesel-electrische personentreinen op het enkelbaans traject Groningen - Roodeschool bij Winsum
op elkaar. Het traject is centraal beveiligd met een afwijkend beveiligingssysteem zonder seinen: Centrale Radio VerkeersLeiding (CRVL). De trein
uit de richting Roodeschool had voor vertrek uit Winsum via de mobilofoon toestemming van de verkeersleiding moeten krijgen, maar is zonder toestemming
vertrokken.
Er vallen 9 doden en 21 gewonden.
Keywords: treinramp treinbotsing spoorwegramp spoorwegongeval Centrale Radio VerkeersLeiding CRVL DEII winsum sauwerd
 de prelude
het verloop
de oorzaken
de lessen
bronnen
De prelude:
Na de treinramp bij Harmelen in 1962 wordt het Nederlandse spoornet voorzien van Automatische
TreinBeïnvloedig, dat ervoor zorgt dat treinen automatisch tot stoppen worden gebracht als een machinist door rood sein (in het spoorwegjargon:
Stop Tonend Sein) rijdt.
Niet op alle trajecten wordt echter het kostbare ATB-systeem toegepast. Op het minder drukke enkelbaans traject tussen Groningen en Roodeschool
in het noorden van Groningen wordt een goedkoper alternatief bedacht: Centrale Radio VerkeersLeiding (CRVL).
Bij dit systeem staan de treinen via de mobilofoon in verbinding met de Centrale VerkeersLeiding (CVL). Bij de verkeersleiding houdt met op
grafieken bij waar de treinen zich bevinden. In de trein gebruikt de machinist een ritblad met de dienstregeling van zijn trein.
Op bepaalde stations moet de trein wachten tot de machinist van de verkeersleiding via de mobilofoon toestemming heeft gekregen om verder te
rijden. De machinist moet de toestemming herhalen en daarvan een aantekening maken op zijn ritblad.
Zodra de toestemming is gegeven, zet de baanvakleider op verkeersleidingspost een rode streep op de grafiek. Zo kan hij zien dat het baanvak
geblokkeerd is.
Zodra een trein op een bepaald station is aangekomen, geeft de machinist via de mobilofoon zijn aankomst door aan de verkeerslediing. De baanvakleider
zet dan een groene streep op de grafiek.
Doordat het mobilofoonverkeer in iedere treincabine te horen is, weet elke machinist waar de treinen zich bevinden.
Vanwege het CRVL systeem is niet nodig om op dit traject met seinen te werken. Alleen de wisselstanden worden met meldingslichten aangegeven.
Er is dus op de verkeersleiding ook geen indicatie op een seintableau waarop te zien is waar de treinen zich precies bevinden.
Op de stations bevinden zich geen vertrekseinen. Als de machinist toestemming heeft gekregen te vertrekken, geeft hij dat door aan de conducteur,
die dan voor het vertrek kan fluiten en de treindeuren sluiten.
Het systeem is in 1980 al 13 jaar, sinds 1967, zonder problemen in gebruik. Doordat het systeem niet geautomatiseerd is en veel handwerk nodig
maakt, is de maximum snelheid op het traject 80 kilometer per uur.
Grafiek en mobilofoons van het CRVL systeem, CVL Groningen
Het verloop:
In de vroege ochtend van 25 juli 1980 hangt er een dichte mist boven de landerijen in noord Groningen.
De machinist van trein 8726 van Roodeschool naar Groningen heeft om 7 uur van de Centrale VerkeersLeiding via de mobilofoon toestemming gekregen
om van Uithuizermeede naar Winsum te rijden. Zijn trein bestaat uit 2 diesel-electrische treinstellen van het type DEII, de 87 en de 89. De
trein is op dat tijdstip vol met forenzen.
In Winsum moet hij de tegemoetkomende trein 8713 uit Groningen kruisen. Normaal gesproken is de trein uit Groningen eerder in Winsum dan de trein
uit Roodeschool. Maar nu is trein 8713 met 7 minuten vertraging uit Groningen naar Roodeschool vertrokken, omdat de conducteur niet was komen
opdagen en vervangen moest worden. Deze trein bestaat uit één DEII treinstel, de 84, dat niet erg vol is.
Om 7.25 uur krijgt de machinist van de trein 8713 naar Roodeschool toestemming van de verkeersleiding om het baanvak Sauwerd - Winsum op te rijden.
De machinist van trein 8726 kan het berichtenverkeer horen en zou dus kunnen weten dat trein 8713 nog in Sauwerd is en toestemming heeft om naar
Winsum te rijden. Hij moet volgens zijn ritblad om 7.25 uur uit Winsum vertrekken, maar heeft geen toestemming van de verkeersleiding gekregen.
Toch geeft hij met een handgebaar aan de conducteur door dat hij gaat vertrekken. De conducteur stapt achterin de trein in en trein 8726 rijdt
het station van Winsum uit, het enkelspoor richting Sauwerd op.
Op de Centrale VerkeersLeiding in Groningen is op de grafiek van de treinenloop om 7.25 uur het baanvak Sauwerd - Winsum met een rode streep
gemarkeerd omdat de trein 8713 uit Groningen daar nu rijdt. Men kan niet zien dat trein 8726 uit Winsum zonder toestemming vertrokken is en nu
op hetzelfde enkelspoor rijdt als trein 8713. De baanvakleider meent dat alles in orde is en zal de beide treinen dus niet via de mobilofoon
tot stoppen brengen.
In de mist boven de weilanden is het zicht nog geen 200 meter. Beide machinisten kunnen elkaar niet zien aankomen. Pas op het laatste moment
doemen de koplampen op, maar het is dan te laat om te remmen. Bij kilometerpaal 3.050 tussen Winsum en Sauwerd, op enige afstand van de overweg
van de Voslaan, botsen de treinstellen met een snelheid van 80 kilometer per uur op elkaar. In de wrakstukken zitten tientallen mensen bekneld,
maar het duurt geruime tijd voordat de hulpdiensten bij de ravage kunnen komen. Er moet eerst met zand een sloot gedempt worden.
Er vallen 9 doden, waaronder de beide machinisten. 21 mensen raken zwaar gewond.
De oorzaken:
Het Centrale Radio VerkeersLeidings systeem dat op het traject Sauwerd - Roodeschool werd gebruikt vereist veel handwerk. De baanvakleider en
de machinist maken mondelinge afspraken die ieder voor zich op een grafiek of ritblad moet aantekenen. Er zijn geen geautomatiseerde zekerheden
ingebouwd.
Het systeem wijkt ook aanzienlijk af van het lichtseinen-systeem met automatische baanvakbeveiliging dat gebruikelijk is op de andere baanvakken
in Nederland. De meeste machinisten zijn er dus niet erg mee bekend.
Uit de geluidsband van de mobilofoongesprekken en de aantekeningen op de grafiek en de ritbladen van de treinen bleek duidelijk dat trein 8726
geen toestemming had gekregen uit Winsum te vertrekken. Trein 8713 had wel toestemming om vanuit Sauwerd het baanvak richting Winsum op te rijden.
De machinist van trein 8726 had het vertrek uit Winsum ook niet op zijn ritblad aangetekend. Bovendien had hij via de mobilofoon kunnen horen
dat zijn tegenligger op dat moment uit Sauwerd was vertrokken en hem tegemoet kwam rijden, terwijl hij normaal gesproken zijn tegenligger naast
hem op het station van Winsum had moeten aantreffen.
Waarom de machinist toch uit Winsum is vertrokken, is nooit opgehelderd.
De conducteur, die bij de botsing zwaar gewond raakte, kon zich niet meer herinneren hoe de machinist aan hem te kennen had gegeven dat de trein
uit Winsum kon vertrekken. Hij wist ook niet meer of het hem was opgevallen dat er geen tegemoetkomende trein op het station van Winsum stond
te wachten, zoals elke rit gebruikelijk was.
Het vermoeden bestaat dat de machinist in de dichte mist meende een station eerder - in Baflo - te zijn, waar hij geen vertrek-toestemming
nodig had en waar hij ook niet op de tegenligger hoefde te wachten. Maar het station in Baflo had een andere perron indeling dan Winsum, en de
machinist had dat verschil eenvoudig kunnen opmerken.
Toen trein 8726 zonder toestemming was vertrokken, kon de trein niet meer worden gestopt. Door het CRVL systeem waren we geen mechanische blokkeringen
aanwezig die het onmogelijk maken dat de trein kon gaan rijden zonder toestemming, zoals ATB dat wel kan doen.
Waar op andere spoortrajecten de seintableau's met lichtjes aangeven waar de treinen precies rijden, kon de verkeersleiding dat op het traject
Sauwerd-Roodeschool niet zien. Men moest erop vertrouwen dat de grafiek de juiste stand van zaken aangaf en dat elke machinist nauwgezet de opdrachten
van de verkeersleiding uitvoerde.
Toen de trein uit Winsum zonder toestemming het bezette baanvak naar Groningen opreed, wist de verkeersleiding van niets en kon dus ook niet
ingrijpen.
Het baanvak Winsum - Sauwerd is een vrijwel recht stuk spoor dwars door de open weilanden, waar het bij goed zicht van verre te zien is dat
er een tegemoetkomende trein aan komt rijden.
Die ochtend van 25 juli 1980 hing er echter een dichte mist boven de weilanden. De beide machinsten konden elkaar niet zien aankomen, en daardoor
was de botsing onvermijdelijk.
De lessen:
Hoewel er geen direct verband was tussen de ramp en het radio-beveiligingssysteem, is de CRVL in 1981 vervangen door het gebruikelijke systeem
van lichtseinen en ATB.
Enkelbaans trajecten zijn altijd erg kwetsbaar omdat 1 spoor in beide richtingen gebruikt wordt. Ombouw van enkel- naar dubbelspoor is echter
erg kostbaar en alleen rendabel voor trajecten waar meer passigiers kunnen worden aangetrokken. Dat valt in het lege land ten noorden van Groningen
niet snel te verwachten.
In 2005 werd bij de overweg aan de Voslaan een monument ter nagedachtenis aan de slachtoffers geplaatst:
Bronnen:
Spoorwegongevallen in Nederland, R.T. Jongerius © 1993 Schuyt en co ISBN 90 6097 341 0
 www.spoorwegincidentbestrijding.nl
|
nieuws
= nieuwe pagina in hetzelfde venster