afkortingen bronnen verantwoording sitemap mail




Lijst van rampen: terug naar de lijst

24 oktober 1970: Brand psychiatrische inrichting Groot Bronswijk, Wagenborgen

Op zaterdagavond 24 oktober 1970 wordt brand gesticht in het vrouwenpaviljoen Salem op het terrein van de psychiatrische inrichting Groot Bronswijk in Wagenborgen.
Op dat moment zijn er 119 patiënten en 10 verpleegkundigen in het gebouw. 7 patiënten komen in de vlammen om, 9 anderen overlijden later in ziekenhuizen aan hun brandwonden. 15 patiënten raken gewond.

Keywords: brand brandstichting psychiatrische inrichting groot bronswijk salem wagenborgen

de prelude
het verloop
de oorzaken
de lessen
bronnen


De prelude:

Het is 1873. Op het Groningse platteland doet de Groninger Richting opgang onder de gereformeerden. In die stroming neemt het oprichten van een "Huis van Barmhartigheid" een voorname plaats in, en in dat kader stellen Trijntje, Jan en Wolter Brons hun boerderij in Wagenborgen open voor geestelijk gehandicapten, dementerenden en psychiatrisch patiënten. Ook zwervers, ongehuwde moeders en andere verschoppelingen vinden er onderdak. De boerderij groeit in de loop der jaren uit tot een echte psychiatrische instelling, die tot 1960 de Vereniging Tot Christelijke Liefdadigheid TCL heette.
Pas in 1960 werd de naam omgedoopt in Groot-Bronswijk. In de namen van de paviljoenen klinkt de
'christelijke liefdadigheid' door in namen als Rehoboth, Bethel, Eben Haezer, Salem. Het complex is een stad in een dorp. Het is groter dan de rest van het dorp Wagenborgen en er is een eigen bakkerij, slagerij, wasserette, schoenmakers, tuinderij en begraafplaats.
De behandeling van psychiatrische patiënten verandert drastisch in de roerige jaren '60. De wens van de patiënt ging centraal staan; dwangbehandelingen maakten plaats voor praat-sessies. De oude gebouwen uit het begin van de 20ste eeuw passen eigenlijk niet meer in de nieuwe behandel-filosofie.
Decennia lang is Wagenborgen vergroeid met Groot-Bronswijk en haar bewoners, tot de sluiting en sloop van het complex in 2004.


Wagenborgen: het terrein van Groot-Bronswijk
de witte lijn is de Fam. Bronsweg
(bron: Google Maps)


 

 

Het verloop

Het is 21.45 uur op zaterdagavond 24 oktober 1970. In het 3 bouwlagen tellende paviljoen Salem liggen de meeste van 119 patiënten al in bed. De tussendeuren zijn op slot voor de nacht.
Opeens ziet het personeel vlammen in een slaapzaal op de eerste verdieping. Ze slaan alarm en beginnen onmiddelijk met de evacuatie van de patiënten.
Aan het blussen van de brand valt niet te beginnen, alle aandacht van het personeel moet zich richten op het evacueren van de patiënten. Die vluchten in paniek niet allemaal het gebouw uit, maar gaan via de hoofdtrap ook naar de hogergelegen verdiepingen om de brand te ontvluchten. Het personeel slaagt er niet in ze tegen te houden.
Nu alle deuren in het gebouw tegen elkaar openstaan om de evacuatie mogelijk te maken, kan de brand zich razensnel ontwikkelen.

De brandweer uit Termunten is het eerst ter plaatse, maar die beschikt niet over persluchtapparaten en ook niet over een ladderwagen. Met schuifladders proberen ze zoveel mogelijk patiënten uit het brandende gebouw te halen. Rond 22.07 uur zijn ook de korpsen van Delfzijl en Winschoten aangekomen met hun ladderwagens en persluchtapparatuur.
Tijdens de evacuatie en redding van de patiënten is er geen tijd om de brand te blussen. De brand kan zich dan ook steeds verder uitbreiden, todat tegen 23 uur het hele gebouw in vuur en vlam slaat en het redden gestopt moet worden. Met 20 stralen en een waterkanon kan het vuur worden bestreden, maar gebouw Salem gaat geheel verloren.
32 slachtoffers kunnen gewond uit het gebouw gehaald worden, maar 7 patiënten kunnen niet meer bereikt worden en komen om in de vlammen. 24 mensen raken gewond, waarvan er 9 later alsnog aan hun verwondingen overlijden.

41 jaar later, op 24 oktober 2011, onthult de Groningse zorginstelling Lentis op de begraafplaats van Wagenborgen een monument ter nagedachtenis aan de slachtoffers. 7 van hen liggen daar begraven.

 

 

De oorzaak

Een patiënte steekt met een aansteker de gordijnen in brand. Ze komt tot haar daad omdat ze "ook wel eens met vakantie wilde". De patiënten kunnen over aanstekers en lucifers beschikken, want in het gebouw mag gerookt worden.
Salem is in 1905 gebouwd. Hoewel de buitenkant van steen is, is binnen alles van hout. De houten vloeren zijn tientallen jaren lang stevig met was geboend. Het vuur kan zich dan ook razendsnel uitbreiden over de verdieping. Als de tussen- en buitendeuren geopend worden om de evacuatie van patiënten mogelijk te maken krijgt het vuur ruim voldoende zuurstof om razendsnel om zich heen te grijpen.
Branddetectie-apparatuur en sprinkler-installaties waren toen nog geen standaard voorziening in een inrichting, maar het personeel ontdekt de brand vrijwel meteen. De evacuatie werd zeer snel in gang gezet, maar het personeel had geen tijd meer om het vuur in de kiem te smoren.

 

 

De lessen

3 maanden na de brand in Groot Bronswijk, op 2 februari 1971, komen 13 patiënten in een gesloten inrichting in Rolde om bij een brand. Na deze brand worden kamervragen gesteld over de brandveiligheid van dergelijke inrichtingen. Gaandeweg komt het bewustzijn op gang dat de brandveiligheid van gesloten inrichtingen met technische middelen aanzienlijk kan worden verbeterd, en dat de opvang van psychiatrische patiënten in verouderde en brandgevaarlijke gebouwen niet meer van deze tijd is.
Gesloten inrichtingen moeten tegenwoordig aan de strengste bouwkundige en brandveiligheids-eisen voldoen. Zelfs dan kan niet voorkomen worden dat de patiënten, onbewust van het gevolg van hun handelen, brand stichten en zichzelf en medepatiënten in groot gevaar brengen.

 

 

Bronnen:

KRO uitzending 22/10/2008: Wij zijn de geschiedenis
112 Delfzijl
archief Leeuwarder Courant 26/10/1970
dodenakkers.nl

 




terug naar de lijst

 

©2013 zero-meridean OSP
copyleft GFDL:
Zie verantwoording
afkortingen bronnen verantwoording sitemap mail

= nieuwe pagina in een nieuw venster
= nieuwe pagina in hetzelfde venster
= andere paragraaf op deze pagina